Yanlış soru, doğru soru
Akademide en çok sorulan soru şu: "Yapay zekâ kullanmak etik mi?" Bu soru cevaplanamıyor çünkü fazla geniş. Türkiye'deki iki resmî rehber de soruyu değiştiriyor: "Araştırmanın hangi aşamasında kullandım?" Etik sınır araçta değil, aşamada.
| Belge | Kurum | Tarih | Kapsam |
|---|---|---|---|
| Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber | YÖK | Mayıs 2024 | Araştırma ve yayın |
| Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı Rehberi | TÜBİTAK | Ocak 2026 | Proje başvurusu ve değerlendirme |
Yabancı kaynaklı eğitimler Türk akademisyenine COPE ve ICMJE anlatıyor. Onlar da önemli — ama sizi doğrudan bağlayan ve disiplin sorumluluğu doğuran metinler bu ikisi.
YÖK'ün aşama ayrımı
Rehber, üretken yapay zekâya yaptırılabilecek işleri sayıyor: araştırma hipotezi, yöntem, örneklem büyüklüğü tespiti ve güç analizi, veri analizi, veri toplama, literatür taraması, kaynakların düzenlenmesi, dilbilgisi ve yazım kontrolü, çeviri — koşulu araştırmacının dikkatle gözden geçirmesi ve sonucun sorumluluğunu almasıyla.
Kapsam dışını da aynı netlikte söylüyor: kullanım amacı ve kapsamı "hipotez geliştirme, tartışma, yorumlama ve uygulama gibi üst düzey beceri, deneyim ve uzmanlık gerektiren aşamaları içermemelidir."
Tereddütte kalındığında uygulanacak tek ölçüt: "Kullanım araştırmacının katkısını ortadan kaldırıyor mu?" Kaldırıyorsa etik sorun muhtemel. Bu ölçüt uzun kural listelerinden daha kullanışlı, çünkü yeni durumlarda da işliyor.
Literatür taramasının tuzağı
Literatür taraması rehberin açıkça izin verdiği bir kullanım — ama aynı yerde dört risk sayılıyor: uydurma kaynak, kaynak kalitesini değerlendirememe, güncel yayınların tarama dışında kalması ve taraflılık.
Buradaki tek kural şu: modelden gelen hiçbir kaynak, aslı görülmeden kaynakçaya girmez. Ve en zor yakalanan hata, kaynağın var olup atfedilen bulgunun o metinde olmaması — DOI kontrolünden geçen ama içerik kontrolünden geçmeyen durum.
Beyan bir nezaket değil
YÖK rehberi kesin: yapay zekâ kullanılan bölümlerin yöntem kısmında açıklanması gerekli, ve bunun göz ardı edilmesi "şartları çerçevesinde disiplin sorumluluğuna yol açacaktır."
Beyanda bulunması gerekenler: hangi araç, aracın versiyonu, ne zaman ve çalışmanın hangi aşamasında. Versiyon bilgisi çoğu beyanda atlanıyor ama rehberde açıkça isteniyor.
Yazarlık konusunda tartışma yok: üretken yapay zekâ yazar olarak yer alamıyor — çalışmanın nihai hâlinin sorumluluğunu bir araştırmacı gibi alamadığı için.
Hakemlikte mutlak yasak
Rehberlerin en sert ve en çok gözden kaçan kuralı bu. TÜBİTAK rehberine göre değerlendiricilerin — hakemler, panelistler, danışmanlar, izleyiciler, raportörler ve komite üyeleri — değerlendirme göreviyle ilgili herhangi bir amaçla üretken yapay zekâ kullanmaları kesinlikle yasak.
Yasak her aşamayı kapsıyor: bireysel değerlendirme, panel toplantıları, raporlama. Yasaklanan işler arasında metni analiz etmek, anlamak veya özetlemek ve önerinin güçlü ve zayıf yönlerini belirlemek de açıkça sayılıyor. Gerekçe gizlilik ve veri güvenliği; rehber bu yaklaşımın NIH, NSF ve ERC / Avrupa Komisyonu politikalarıyla uyumlu olduğunu belirtiyor.
| Rol | Kural |
|---|---|
| Başvuru sahibi | Kullanabilir — beyan ederek |
| Değerlendirici / hakem | Kullanamaz — hiçbir amaçla, hiçbir aşamada |
Türkiye'de aynı akademisyen çoğu zaman her iki rolde de bulunuyor ve kurallar taban tabana zıt. "Sadece özetletiyorum" cümlesi burada geçerli değil: değerlendirilen metin, size emanet edilmiş yayımlanmamış bir çalışma.
Fon başvurusunda "önemli ölçüde kullanım"
TÜBİTAK, beyanı zorunlu tutuyor ve tanımı belirsiz bırakmıyor. Basit dilbilgisi denetiminin ötesindeki her şey beyana tabi: herhangi bir bölümün taslağının oluşturulması, analiz için kod üretilmesi, veri analizi, görsel oluşturulması ve ana argümanları destekleyen içerik üretimi.
Yasaklar ise adı konmuş etik ihlallere karşılık geliyor: kaynak göstermeden kullanım aşırma, gerçek dışı veri üretimi uydurma, veriyi değiştirme veya sahte referans oluşturma çarpıtma. Aracın kullanılmış olması niteliği değiştirmiyor.
Ücretsiz PDF'te neler var
- YÖK'ün kullanılabilir ve kapsam dışı aşama ayrımı, "katkıyı ortadan kaldırır mı" testi
- Literatür taramasının dört riski ve doğrulama kuralı
- Yöntem bölümüne konulabilecek hazır beyan cümleleri
- Hakemlik yasağının kapsamı ve gerekçesi
- TÜBİTAK'ın "önemli ölçüde kullanım" tanımı ve yasak tablosu
- Kişisel veri, etik kurul bildirimi ve anket/analiz/etiketleme sınırları
- Aşama bazlı kullan / kullanma haritası ve ilk hafta planı
Bu dersin tamamı PDF olarak hazır
Yukarıdaki bölümler dersin bir kısmı. Tamamı — tablolar, kopyalanabilir prompt'lar ve ilk yedi günlük plan dahil — ücretsiz PDF'te.